Một buổi nung lộ thiên diễn ra thế nào

Gốm Bàu Trúc không vào lò. Nó được nung ngay trên sân, dưới trời, trong một đống rơm và củi do người làng xếp bằng tay. Buổi nung là bước cuối và cũng là bước không lấy lại được: đến đó thì cái bình hoặc thành đồ dùng, hoặc thành mảnh.

Phơi trước đã

Trước khi có lửa là mấy ngày không có lửa. Đồ nặn xong phải khô hẳn đã. Nước trong đất phải đi ra hết bằng đường chậm. Còn ẩm mà gặp lửa thì nứt.

Vì vậy buổi nung phụ thuộc thời tiết chứ không phụ thuộc lịch. Trời mưa thì không nung, và không ai ép được bước này đi nhanh hơn.

Xếp đống, phủ rơm

Chỗ nung là một khoảng sân trống. Gốm xếp thành đống trên sân, củi và rơm phủ lên.

Đống rơm đó vừa là nhiên liệu vừa là vách lò. Nó giữ nhiệt lại đủ lâu để đất chín, rồi cháy hết và biến mất. Không có buồng lò nào còn lại sau buổi nung, nên cũng không có buổi nung nào lặp lại buổi trước: đống xếp khác, gió khác, rơm khô khác.

Vài giờ lửa, và một con số để so

Lửa cháy vài giờ. Nhiệt lên tới khoảng 800°C.

Để hình dung con số đó, đặt nó cạnh một con số khác: sành sứ tráng men phổ thông nung ở trên 1200°C. Gốm Bàu Trúc nung thấp hơn thế nhiều.

Mặt gốm để trần, không tráng men. Không có men thì không có lớp nào bịt mặt gốm lại. Mặt ngoài vẫn nhám, cầm lên thấy ram ráp chứ không trơn tay, và không bao giờ bóng. Đó cũng là mặt gốm mà một tia sáng xiên đọc được từng nét khắc trên đó.

Vệt lửa: chỗ ửng, chỗ ám đen

Trong một đống rơm cháy ngoài trời, lửa không chia đều.

Chỗ nào hở, dư khí, mặt gốm ửng lên vàng hoặc đỏ gạch. Chỗ nào rơm trùm kín, thiếu khí, khói ám lại thành mảng đen hoặc xám. Ranh giới giữa hai vùng không phải một đường thẳng: nó loang theo đúng thế nằm của món đồ trong đống, hôm đó, chỗ đó.

Vì vậy hai cái nồi cùng dáng, nung cùng một mẻ, vẫn ra hai mặt khác nhau. Vết cháy không phải hoa văn do ai vẽ. Nó là bản ghi vị trí — thứ duy nhất trên món đồ mà cả người làm cũng không định trước được. Không cái nào giống cái nào, vì không có khuôn.

Chuyện đó có một hệ quả rất thực tế lúc mua: món đến tay sẽ không trùng khít với món trong ảnh, và cũng không trùng với món của người mua trước. Vệt lửa thường là chỗ khác nhau đầu tiên người ta nhận ra, trước cả dáng và kích thước.

Gần khoảng lửa với ngọn tháp

Không xa làng là tháp Po Klong Garai trên đồi Trầu. Nguồn chúng tôi đọc không đo gạch của tháp này. Một nghiên cứu của Đại học Huế phân tích gạch cổ của tháp Mỹ Khánh, ở Huế, và ước tính gạch nung khoảng 800–900°C. Gốm Bàu Trúc nung ở khoảng 800°C.

Hai dải nhiệt gần nhau: mẫu gạch tháp nung nóng hơn một chút. Cả gạch lẫn gốm đều là đất nung. Mẫu gạch ở đây chỉ là một tháp ở Huế, nên bài không nói cho mọi tháp Chăm.

Bài này chỉ đặt hai con số cạnh nhau. Chưa có nguồn nào chúng tôi đọc được nói gạch tháp và gốm làm từ cùng một loại đất, nên bài không nói vậy. Hồ sơ UNESCO ghi buổi nung gốm kéo dài bảy đến tám giờ, bằng củi và rơm. Thời gian nung của gạch tháp thì bài chưa có số đọc được từ nguồn, nên cũng không so ở chỗ đó.