Làng gốm Chăm · Bàu Trúc · Ninh Phước, Khánh Hòa

Đất · Người · Di sản. Người Chăm và gốm Chăm.

Đất
Người thợ
Tay
Lửa
Vật

Kỹ thuật làm gốm cổ nhất Đông Nam Á còn sống · UNESCO 2022

Hai bàn tay vuốt thân bình đất trên bệ đá, không có bàn xoay

Đất quá dính để xoay. Nên ở Bàu Trúc, người thợ đi giật lùi quanh khối đất.

Làm bằng tay, Hai tay vuốt thân bình, không rời khối đất.

Người thợ cúi xuống, hai tay ôm và vuốt miệng bình mộc

xoay bằng mông. Chân và hông đưa người thợ đi giật lùi quanh bệ, vòng này nối vòng kia, đến khi bình thành hình.

Người Chăm · 1 / 7
Một làng Chăm.
Bàu Trúc cách Phan Rang 10 km. Người Chăm xây những ngọn tháp gạch ở miền Trung từ thời vương quốc Champa. Tháp Po Klong Garai trên đồi Trầu là một trong số đó.
Người Chăm · 2 / 7
Tiếng Nam Đảo.
Tiếng Chăm là ngôn ngữ Nam Đảo có văn bản ghi chép sớm nhất còn được biết, trên bia Đông Yên Châu khoảng thế kỷ 4.
Người Chăm · 3 / 7
Quà của Mẹ Xứ Sở.
Theo người Chăm, Po Ina Nagar, Mẹ Xứ Sở, dạy họ làm gốm, dệt vải và trồng lúa nước.
Người Chăm · 4 / 7
Người dạy nghề có tên.
Truyền thuyết của làng kể: ông Pô Klong Chanh đưa tổ tiên dân làng đến định cư ở cánh đồng Palei Hamu Craok, còn ông và bà Nai Lank Mưh dạy phụ nữ làm gốm. Mỗi dịp lễ hội Katê, làng làm giỗ tổ nghề gốm ở đền thờ ông.
Người Chăm · 5 / 7
Đất · Nước · Lửa.
Người Chăm rửa trẻ sơ sinh bằng nước và sưởi ấm bằng lửa. Người Chăm Bàlamôn được hỏa táng trên giàn lửa, còn người Chăm Bàni tin con người sinh ra từ đất và trở về với đất. Một chiếc bình Bàu Trúc đi qua đủ ba thứ ấy.
Người Chăm · 6 / 7
Con gái út giữ nhà.
Theo luật tục Chăm, con gái út ở lại ngôi nhà của cha mẹ, lo việc thờ cúng tổ tiên và nhận phần thừa kế lớn nhất.
Người Chăm · 7 / 7
Ba tên, một làng.
Palei Hamu Craok → Vĩnh Thuận 1832 → Bàu Trúc 1964

Bàn chân trần nhồi khối đất sét trên nền sân

Mỗi người mỗi cách, không ai chỉ cho ai được.Cách pha đất với cát là bí quyết riêng của từng người thợ.

Đất sét sông Quao trộn cát,nhồi bằng chân trước khi nhồi lại bằng tay.

Người thợ cúi vuốt thân bình trên bệ trong xưởng — Vuốt thân bình trên bệ

Đắp từng vòng

Thân bình lên theo từng bước chân.

Lót đáy
Vuốt thân
Nối vai
Kéo cổ
Loe miệng
Khắc quả trám
Chưa có màu.

Gốm Bàu Trúc không tráng men. Lúc này thân bình chỉ có màu xám của đất. Màu đỏ, vàng, đen trên mặt gốm đều do lửa để lại.

Đống gốm xếp giữa sân, củi dựng đứng quanh, rơm chất bên cạnh

Đêm nung: lửa rơm bùng quanh đống gốm đỏ rực

LửaCủi dựng quanh gốm, rơm phủ lên trên.

Rồi lửa đến.

Nhiệt độ nung khoảng 800°C

Nung ngoài trời, không men. Gốm xếp giữa sân, phủ rơm và củi, đốt dưới trời trống. Lửa liếm tới đâu, màu ở lại tới đó.

Gần lửa gạch tháp. Gạch tháp Chăm mà Đại học Huế phân tích (tháp Mỹ Khánh) nung khoảng 800–900°C; gốm Bàu Trúc nung khoảng 800°C.

Những chiếc bình đất nung đỏ cam có dải hoa văn khắc, chụp từ trên xuống

Kỹ thuật làm gốm cổ nhất Đông Nam Á còn sống · UNESCO 2022

Màu của lửa, không phải của men.

Mỗi món nung xong mang vệt lửa riêng: chỗ đỏ gạch, chỗ vàng đất, chỗ đen khói. Hai chiếc bình cùng dáng, cùng mẻ vẫn không giống nhau. Ngày 29/11/2022, UNESCO đưa nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.